نهادهای پشتیبان شرکتهای نوپای کارآفرین و دانشبنیان
در گذر سالیان و به فراخور نیازهای موجود، نهادهایی برای پشتیبانی و تقویت نوآوری و عرضه تجاری آن در بازار تاسیس شده است. این نهادها به تناسب تغییر نیازها رشد کرده، به بلوغ می رسند و گهگاه مورد افول واقع شدهاند. در این مطلب ابتدا مروری اجمالی بر برخی از این نهادها داشته و سپس به بررسی دقیقتر سازوکارهای درونی آنها میپردازیم.
پارکهای علم و فناوری
پارکهای علم و فناوری مراکزی هستند که عمدتا در جوار مراکز تحقیقاتی و علمی و دانشگاهی تاسیسشده و در راستای تجاریسازی نوآوریهای برآمده از دانشگاهها عمل میکنند. یکی از اولین نمونههای این مراکز در دهه 1950 میلادی در کنار دانشگاه استنفورد تاسیس شده و کارکرد اصلی آن فراهم آوردن فضایی برای استقرار شرکتهای منشعبشده از دانشگاه بوده است. به اقتضای پیوند این پارکها با دانشگاهها و مراکز علمی، تمرکز مدیران آنها بر گزینش و استقرار شرکتهای دانشبنیان در فضایی بوده است تا با تعاملات علمی میان کارآفرینان و دانشگاهها، فضایی مناسب برای خلاقیت و نوآوری ایجاد کنند.
پارکهای علم و فناوری ازجمله اولین نمونههای ایجاد فضای اختصاصی برای رشد شرکتهای دانشبنیان هستند. تعریف واحدی برای ویژگیهای اصلی این پارکها وجود ندارد ولی به استناد «انجمن بینالمللی پارکهای علم و فناوری» ازجمله کارکردهای اصلی آنها موارد زیر است:
ایجاد بستری موثر برای همکاری در زمینه نوآوری میان دانشگاه و صنعت
تسهیل ارتباط بین شرکتها، کارآفرینان و متخصصان
ایجاد محیطی برای تقویت فرهنگ نوآوری و خلاقیت
تسهیل شکلگیری شرکتها و رشد آنها
پارکهای علم و فناوری در واقع شهرکهایی هستند که بهمنظور استقرار شرکتهای دانشبنیان و برآمده از دانشگاهها طراحی و ساخته شدهاند و تمرکز آنها بر تسهیل نوآوری از طریق گردهم آوردن و همافزایی افراد خلاق است. بیش از یکسوم این پارکها در پردیسهای دانشگاهی واقع شدهاند. در درون 90 درصد این پارکها مراکز رشد، مراکز دانشگاهی و تحقیق وجود دارند. یک پارک علم و فناوری عمدتا یک شهرک فناوری با گستره متنوعی از شرکتهاست که مهمترین خدمات آن در واقع ارائه فضایی اداری و اجرایی مناسب و امکانات ساختمان و مستغلات است.
از اینرو اکثر پارکهای علم و فناوری بهصورت شهرکهایی بزرگ هستند، بهنحویکه 50 درصد پارکهای علم و فناوری مساحتی بیش از 20 هکتار دارند. در پارکهای علم و فناوری مدیریت متمرکزی که بر فعالیت شرکتها نظارت مستقیمی داشته باشد، وجود ندارد و صرفا به بررسی حداقل شرایط لازم برای حضور در این فضای فیزیکی محدود میشود. عموما پارکهای علم و فناوری نفع مستقیمی از موفقیت یا عدمموفقیت شرکتهای زیرمجموعه خود نمیبرند و سهامدار شرکتها نیستند.
در بسیاری از موارد مالکیت این پارکها در اختیار دانشگاهها و نهادهای غیرخصوصی است، بهنحویکه تنها 16 درصد پارکهای علم و فناوری کاملا خصوصی هستند. در عینحال که سهم پارکهای خصوصی رو به رشد است اما اکثر پارکها، بهخصوص در ابتدای تاسیس، از نوعی حمایت نهادهای عمومی برخوردارند.
مراکز رشد
«مرکز رشد» یا «انکوباتور» را میتوان لایه بعدی نهادهای تقویتکننده نوآوری، پس از پارکهای علم و فناوری تلقی کرد. مرکز رشد سازمانی است که تسهیلاتی برای شرکتهای نوپا فراهم میآورد تا برای آنها دردسرهای راهاندازی یک شرکت را برطرف سازد. این سازمان میتواند خصوصی باشد (مانند پلاگاندپلی) یا مردمنهاد باشد (مانند هکردوجو) یا دولتی باشد یا وابسته به دانشگاه (مانند استارتکس). این مراکز معمولا بسیار کوچکتر از یک پارک علم و فناوری و عموما تحتسیطره یک مدیریت واحد هستند.
مراکز رشد کاربردهای مختلفی دارند، بهطوریکه تعداد قابلتوجهی از مراکز رشد در واقع از نوعی بسترسازی دولتها برای ایجاد رشد اقتصادی در مناطق محرومند. «انجمن ملی مراکز رشد آمریکا» حدود هزار و 250 مرکز رشد در آمریکا و بیش از هفت هزار مرکز رشد در جهان هستند. که بیش از 90 درصد آنها در راستای توسعه اقتصادهای محلیاند. با این وجود، آن نوعی از مراکز رشد که در این مطلب مورد توجه و حائزاهمیتند مراکز رشدی هستند که بر گسترش فناوریهای جدید و نوآوری تمرکز دارند.
مراکز رشد علاوهبر در اختیار گذاردن فضا و امکانات اداری مشترک برای شرکتهای نوپا به آنها مشاوره تجاری و مدیریتی نیز میدهند. خدمات مرکز رشد معمولا در قالب یک برنامه میانمدت به شرکتهای تحتحمایت ارائه میشود. ورود به مرکز رشد طی یک فرآیند درخواست و گزینش صورت میگیرد و مدت منتفع شدن آنها میتواند تا سه سال یا بیشتر باشد. تمرکز در مراکز رشد بر حمایت از شرکتهای تازهتاسیس از مراحل اولیه توسعه فناوری تا مرحله درآمدزایی است.
خدمات یک مرکز رشد میتواند شامل موارد زیر باشد
فراهم آوردن امکانات اولیه کسبوکار
ایجاد شبکه ارتباطات انسانی
کمک در امور بازاریابی
اتصال به اینترنت پرسرعت
کمک در زمینه مدیریت مالی و حسابداری
تسهیل در دریافت وامهای بانکی و تسهیلات مالی
آموزش مهارتهای ارائه طرحهای تجاری
تسهیل ارتباط با مراکز دانشگاهی
کمک به یافتن شرکای تجاری
کمک به جذب سرمایهگذاران جسورانه
دورههای آموزشی تفصیلی کسبوکار
گروه مشاوران و مربیان
یافتن تیم مناسب مدیریت
شکلدهی به فرهنگ کسبوکار شرکتها
راهنمایی در راستای تجاریسازی فناوری شرکتها
مدیریت امور حقوق مالکیت
مرکز رشد میتواند میزبان گستره وسیعی از صنایع باشد، ازجمله صنایع فناوریبنیان، عمرانی، نرمافزاری، تجارت الکترونیکی، زیستی، هنری، فضایی، تولیدی، گردشگری و رسانهای. بیش از نیمی از مراکز رشد پذیرای مجموعه مختلطی از صنایع هستند و عدهای از آنها بهصورت تخصصی روی یک صنعت تمرکز میکنند. مدت زمانی که یک شرکت مجاز است در مرکز رشد به سر ببرد، بستگی به فاکتورهای متعددی دارد که بهطور عمده میتوان به ماهیت کسبوکار شرکت و سطح توانایی تجاری کارآفرین اشاره کرد. شرکتهای مرتبط با علوم زیستی، برای مثال، دوره طولانیتری را برای توسعه فناوری خود طی میکنند و به همین جهت حضور طولانیمدت آنها در مرکز رشد موجه جلوه میکند. طبق آمار، میانگین استقرار یک شرکت در مرکز رشد ۳۳ ماه است. غالب مراکز رشد برای مرخص کردن یک شرکت بیشتر به میزان پیشرفت و توسعه آن (مثلا سطح درآمد یا اندازه نیروی کار) توجه میکنند و به زمان اهمیت کمتری میدهند.
